Lęk u dzieci z autyzmem — relacja z webinaru IWRD

Od 30 do 80% dzieci ze spektrum autyzmu spełnia kryteria klinicznych zaburzeń lękowych. To statystyka, która powinna zmienić sposób, w jaki patrzymy na zachowanie dzieci z ASD — ich krzyki, uniki, wybuchy i milczenie. 14 kwietnia 2026 roku Dr Anna Budzińska i Dr Marta Wójcik z Instytutu Wspomagania Rozwoju Dziecka poprowadziły bezpłatny webinar poświęcony temu tematowi. Poniżej znajdziesz najważniejsze wnioski z tego wydarzenia.

Kim są prelegentki?

Webinar poprowadził duet ekspertek z bogatym doświadczeniem klinicznym i edukacyjnym.

Dr Anna Budzińska jest dyrektorem Instytutu Wspomagania Rozwoju Dziecka (IWRD) i autorką książki Skuteczna terapia dziecka z autyzmem. Podczas webinaru zajęła się tematyką samego lęku — jego naturą, rodzajami i tym, kiedy zaczyna utrudniać codzienne życie. Dr Marta Wójcik to dyrektor Przedszkola Specjalnego IWRD. Jej część webinaru była praktyczna: strategie, narzędzia i konkretne sposoby działania dla rodziców i nauczycieli.

Taki podział miał sens — teoria bez praktyki zostaje w głowie, a praktyka bez teorii łatwo się sypie przy pierwszej trudności.

Czy lęk jest czymś złym?

Zacznijmy od pytania, które okazało się zaskakujące dla wielu uczestników: czy w ogóle chcemy, żeby dzieci nie odczuwały lęku?

Odpowiedź brzmi: nie. Lęk jest naturalną emocją o funkcji adaptacyjnej — ostrzega przed zagrożeniem i mobilizuje do działania. Kiedy widzimy szczekającego psa, odsuwamy się. Kiedy wiemy o jutrzejszym sprawdzianie, uczymy się. Te reakcje są zdrowe i potrzebne.

Problem zaczyna się wtedy, gdy lęk staje się dezadaptacyjny — czyli taki, który utrudnia codzienne funkcjonowanie, zamiast je wspierać.

Dr Anna Budzińska wymieniła pięć sygnałów, które powinny zwrócić uwagę:

• lęk nieproporcjonalny do sytuacji (np. paraliż przy recytowaniu wiersza w klasie)
• lęk wywołany neutralnymi bodźcami (jazda pociągiem, ćma, wchodzenie do szkoły)
• lęk, który trwa zbyt długo po ustąpieniu bodźca
• lęk, który zaburza codzienne funkcjonowanie (dziecko boi się wyjść do toalety lub wsiąść do autobusu)
• towarzyszące nasilone objawy somatyczne: przyspieszone bicie serca, pocenie się, drżenie, duszności

Kiedy pojawia się kilka z tych cech jednocześnie — mówimy o zaburzeniu lękowym.

Jakie rodzaje lęków dotykają dzieci?

Webinar pokrył sześć głównych kategorii zaburzeń lękowych, z których każda może wystąpić u dzieci — w tym u dzieci ze spektrum autyzmu.

Lęk uogólniony to ciągłe napięcie bez jednej widocznej przyczyny. Dziecko martwi się o wiele rzeczy jednocześnie, ma trudność z „wyłączeniem” myśli i silną potrzebę kontroli i pewności.

Lęk społeczny wiąże się z obecnością innych ludzi. U dzieci z ASD jest on szczególnie częsty i wynika nie tylko z obawy przed oceną, ale też z trudności w rozumieniu zachowań innych — nieprzewidywalność innych osób jest sama w sobie źródłem stresu.

Mutyzm wybiórczy to forma fobii społecznej, w której lęk przejawia się odmową komunikacji słownej. Ważne: dziecko z mutyzmem wybiórczym musi mieć prawidłowo rozwiniętą mowę i rozumieć otoczenie — w domu jest często bardzo rozmowne i ruchliwe, a milknąć zaczyna w sytuacjach społecznych (w szkole, przedszkolu, na podwórku).

Fobia specyficzna skupia się wokół konkretnego obiektu lub sytuacji — zwierząt, zjawisk atmosferycznych, ciemności, zastrzyków, jazdy pociągiem. Reakcja może pojawić się nawet na samo słowo kojarzące się z bodźcem.

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD) charakteryzują się przymusem powtarzania pewnych rytuałów lub zachowań, które trudno przerwać — a ich wykonywanie obniża poziom lęku. Dziecko „musi to zrobić, żeby było bezpiecznie”.

Zespół lęku napadowego objawia się nawracającymi atakami paniki z silnymi objawami somatycznymi. W odróżnieniu od fobii nie ma konkretnego wyzwalacza — co potęguje lęk, bo dziecko nie wie, kiedy atak może nastąpić.

Dlaczego dzieci z ASD boją się częściej?

Statystyki, które przedstawiła Dr Anna Budzińska, są wyraźne. Ryzyko zaburzeń lękowych u dzieci ze spektrum jest ponad dwa razy wyższe niż u dzieci neurotypowych. Od 30 do 80% dzieci z ASD spełnia kryteria zaburzeń lękowych, a około 40% ma przynajmniej jedno takie zaburzenie — co oznacza, że może mieć ich kilka jednocześnie.

Dlaczego? Odpowiedź leży w samej naturze autyzmu. Dzieci ze spektrum szczególnie trudno znoszą sytuacje, które dzieci neurotypowe przyjmują bez większego wysiłku:

• niezapowiedziane zmiany w planie dnia
• nowe miejsca i nieznane otoczenie
• nadmiar bodźców sensorycznych (hałas, tłok, intensywne światło)
• niezrozumiałe sytuacje społeczne — gesty, mimika, polecenia, których dziecko nie rozumie
• bariery komunikacyjne — niemożność wyrażenia tego, co czuje lub czego potrzebuje

Dr Budzińska podkreśliła przy tym ważną rzecz: lęk u dzieci z ASD jest logiczną reakcją, nie nadreaktywnością. To efekt trudności w przewidywaniu, przeciążenia sensorycznego i braku zrozumienia sytuacji.

Jak lęk wygląda, gdy nie wygląda jak lęk?

To jeden z kluczowych punktów całego webinaru. Dzieci ze spektrum autyzmu często nie mają narzędzi, żeby powiedzieć: „boję się”, „to mnie przytłacza”, „chcę stąd wyjść”. Kiedy brakuje im tych słów, lęk wyraża się inaczej.

W praktyce może to wyglądać jak:

• krzyk i płacz bez widocznej przyczyny
• agresja wobec innych lub autoagresja
• nagłe wycofanie się i unikanie sytuacji
• całe grupy trudnych zachowań, których przyczyna nie jest oczywista

Dr Budzińska powiedziała wprost:

Zmiana perspektywy z „to niegrzeczne dziecko” na „to przestraszone dziecko” nie jest semantyczną grą słów. To fundament, od którego zależy, czy nasza reakcja pomoże, czy zaszkodzi.

Co pogarsza sytuację?

Zanim przeszłyśmy do strategii pomocowych, Dr Budzińska wymieniła zachowania, które — nawet przy dobrych intencjach — mogą nasilać lęk dziecka:

• Zmuszanie do przejścia przez sytuację bez przygotowania: „nie ma czego się bać, idziemy”
• Bagatelizowanie i zawstydzanie: „inne dzieci się nie boją”, „jesteś już duży”
• Denerwowanie się i krzyczenie w momencie, gdy dziecko reaguje lękiem
• Permanentne uleganie — jeśli za każdym razem unikamy trudnej sytuacji, dziecko nabiera przekonania, że ta sytuacja jest naprawdę niebezpieczna

Ten ostatni punkt jest subtelny i ważny. Rezygnacja z każdej trudnej sytuacji może wyglądać jak empatia, ale w praktyce wzmacnia lęk. Bezpieczniej jest mieć plan terapeutyczny i stopniowo pracować nad trudną sytuacją, niż jej permanentnie unikać.

Kiedy potrzebna jest pomoc specjalisty?

Dr Budzińska wskazała kilka sygnałów alarmowych, przy których warto szukać wsparcia:

• lęk utrudnia codzienne czynności (mycie, ubieranie, wychodzenie do innych pomieszczeń)
• rodzina nie może prowadzić życia społecznego (kawiarnia, restauracja, plac zabaw stają się niemożliwe)
• dziecko zaczyna unikać świata, a rodzice podążają tą samą drogą
• pojawiają się nasilone objawy fizyczne: przyspieszony puls, drżenie, duszności

Kiedy kilka z tych punktów jest spełnionych jednocześnie — to sygnał, że potrzebna jest pomoc profesjonalna, a nie tylko zmiany w codziennej rutynie.

Jak skutecznie pomagać? Szybkie strategie na tu i teraz

Druga część webinaru należała do Dr Marty Wójcik, która skupiła się na konkretnych narzędziach.

Kiedy dziecko przeżywa silny lęk, jego mózg nie analizuje — on reaguje. Dlatego pierwszym krokiem jest zawsze regulacja emocji, nie tłumaczenie czy przekonywanie.

Co możemy zrobić w tej chwili?

• Przytulenie — kontakt fizyczny, jeśli dziecko go toleruje, działa uspokajająco
• Gniotki i piłki sensoryczne — pozwalają skanalizować napięcie w ciele
• Przerwa sensoryczna lub bezpieczne miejsce — przestrzeń, do której dziecko może się udać, żeby odpocząć samo lub z zaufaną osobą
• Ćwiczenia oddechowe — 4 sekundy wdech, 4 sekundy wydech; powolny oddech wysyła do mózgu sygnał, że jest bezpiecznie

Obok technik kluczowy jest też dorosły sam w sobie. Spokojny głos, wolne tempo, sama obecność — to nie są miłe dodatki. To narzędzia regulacji emocjonalnej. Dzieci z ASD nie tyle słuchają tego, co mówimy, ile czytają nasz stan emocjonalny.

Strategie długofalowe — jak planować pracę z lękiem?

Szybkie strategie pomagają przeżyć trudny moment. Ale żeby naprawdę zmienić sytuację dziecka, potrzebna jest praca długofalowa: uczenie umiejętności, budowanie strategii i przygotowywanie dziecka na trudne sytuacje z wyprzedzeniem.

Dr Marta Wójcik omówiła kilka kluczowych elementów takiego planu.

Przewidywalność jako narzędzie terapeutyczne

Stałe rytuały i uprzedzanie o zmianach znacząco obniżają poziom lęku. Jeśli dziecko wie, co będzie po kolei — ma poczucie kontroli. Jeśli zostanie uprzedzone o zmianie — ma szansę się do niej przygotować. Plan dnia w formie wizualnej (tabela, aplikacja Przyjazny Plan stworzona przez IWRD i Politechnikę Gdańską) jest tu niezastąpionym narzędziem.

Konkrety zamiast abstrakcji

Myślenie u dzieci w spektrum autyzmu wymaga konkretu. Zamiast mówić „nie martw się, to nic takiego” — powiedz „masz plan, wiesz co będzie po kolei”. Zamiast „uspokój się” — „usiądźmy na chwilę i zróbmy ćwiczenia oddechowe”. To nie jest tylko inny dobór słów — to zupełnie inna jakość komunikacji.

Kontrakt behawioralny

Jednym z omawianych narzędzi jest kontrakt behawioralny — prosty wizualny plan zawierający uczone zachowanie i powiązaną nagrodę. Ważne zasady:

• używaj pozytywnych sformułowań (nie „nie krzyczę”, tylko „mam cichą buzię”)
• nagroda musi być przedstawiona graficznie — nie tylko omówiona słownie
• doceniaj wysiłek, nie tylko efekt — jeśli dziecko próbowało zmierzyć się z lękiem, to już jest sukces, który warto wzmocnić

Stopniowa ekspozycja

To jedna z najskuteczniejszych metod pracy z fobiami i lękami — i jedna z najczęściej stosowanych błędnie.

Jeśli dziecko boi się wizyty u lekarza, praca wygląda tak:

1. Oglądanie zdjęć i filmów z przychodnią — dopóki dziecko jest przy tym spokojne
2. Spacer obok przychodni — z daleka, potem coraz bliżej
3. Wejście do budynku — nie do gabinetu, po prostu do środka i wyjście
4. Zostanie w poczekalni na chwilę
5. Dopiero potem pełna wizyta

Na każdym kroku może być stosowany kontrakt behawioralny z nagrodą. Cały proces może zająć tygodnie — i powinien.

Co zabrać z tego webinaru?

Dr Marta Wójcik zakończyła spotkanie trzema przesłaniami, które doskonale podsumowują całość:

Po pierwsze: lęk nie znika przez unikanie. Rośnie.

Po drugie: dzieci w spektrum autyzmu potrzebują przewidywalności i zrozumienia bardziej niż odwagi.

Po trzecie: małe kroki budują wielkie zmiany.

Webinar był częścią serii edukacyjnej IWRD. Osoby zainteresowane dalszym kształceniem mogą skorzystać z kursu internetowego Kwadrans dla terapii (33 odcinki instruktażowe) oraz książki Dr Anny Budzińskiej Skuteczna terapia dziecka z autyzmem. Pytania dotyczące szkoleń można przesyłać na adres nodn@iwrd.pl.

FAQ

Czym różni się lęk adaptacyjny od dezadaptacyjnego?
Lęk adaptacyjny pomaga nam radzić sobie z rzeczywistymi zagrożeniami — np. odsuwa nas od niebezpiecznej sytuacji lub mobilizuje do nauki przed sprawdzianem. Lęk dezadaptacyjny jest nieproporcjonalny do sytuacji, trwa zbyt długo, utrudnia codzienne funkcjonowanie i może być wywołany neutralnymi bodźcami. Mówimy wówczas o zaburzeniu lękowym.

Jak często zaburzenia lękowe dotykają dzieci ze spektrum autyzmu?
Badania wskazują, że od 30 do 80% dzieci z ASD spełnia kryteria zaburzeń lękowych. Około 40% ma przynajmniej jedno zaburzenie lękowe, co oznacza, że może ich być kilka jednocześnie. Ryzyko zaburzeń lękowych u dzieci z ASD jest ponad dwa razy wyższe niż u dzieci neurotypowych.

Jak rozpoznać, że trudne zachowanie dziecka wynika z lęku, nie z przekory?
Dzieci ze spektrum autyzmu często nie mają narzędzi językowych, żeby wyrazić strach. Zamiast tego lęk może wyglądać jak krzyk, agresja, autoagresja, wycofanie lub unikanie. Kluczem jest pytanie: czy to zachowanie pojawia się w konkretnych sytuacjach lub przy konkretnych bodźcach? Jeśli tak — istnieje duże prawdopodobieństwo, że jest reakcją lękową.

Co to jest mutyzm wybiórczy i jak go rozpoznać?
Mutyzm wybiórczy to forma fobii społecznej, w której dziecko odmawia komunikacji słownej w określonych sytuacjach (np. w szkole lub przedszkolu), mimo że ma prawidłowo rozwiniętą mowę i rozumie otoczenie. Charakterystyczne jest to, że w domu dziecko jest rozmowne i aktywne, a milknąć zaczyna w sytuacjach społecznych poza domem.

Czy powinienem chronić dziecko przed sytuacjami, które wywołują u niego lęk?
Nie. Całkowite chronienie dziecka przed trudnymi sytuacjami uniemożliwia mu naukę radzenia sobie z nimi. Jeśli permanentnie unikamy danej sytuacji, dziecko nabiera przekonania, że jest ona naprawdę niebezpieczna. Celem jest stopniowe, wspierane oswajanie trudnych sytuacji — nie ich eliminacja.

Na czym polega stopniowa ekspozycja i jak ją zastosować?
Stopniowa ekspozycja to metoda polegająca na stopniowym, kontrolowanym zbliżaniu dziecka do bodźca lękowego — zaczynając od najmniej stresującego kroku i stopniowo zwiększając trudność. Na przykład przy lęku przed wizytą u lekarza: najpierw zdjęcia przychodni, potem spacer obok budynku, potem wejście do środka, a dopiero potem właściwa wizyta. Każdy krok powinien być poprzedzony oswojeniem się z poprzednim.

Co to jest kontrakt behawioralny i do czego służy?
Kontrakt behawioralny to prosty, wizualny plan przedstawiający uczone zachowanie i powiązaną nagrodę. Pomaga dziecku zrozumieć, czego się od niego oczekuje, i motywuje do podejmowania wysiłku. Ważne, żeby używać pozytywnych sformułowań (co dziecko MA robić, nie czego ma unikać) i doceniać wysiłek, nie tylko efekt.

Jak mogę jako rodzic/nauczyciel pomóc dziecku w momencie silnego lęku?
W pierwszej kolejności wyreguluj własne emocje — dziecko czyta twój stan i traktuje go jako instrukcję dotyczącą bezpieczeństwa. Następnie użyj strategii wyciszających: przytulenie (jeśli tolerowane), gniotki sensoryczne, przerwa sensoryczna lub bezpieczne miejsce, ćwiczenia oddechowe (4 sekundy wdech, 4 sekundy wydech). Mów spokojnie i wolno, unikaj długich wyjaśnień.

Co to jest aplikacja Przyjazny Plan i jak może pomóc?
Przyjazny Plan to bezpłatna aplikacja stworzona przez Instytut Wspomagania Rozwoju Dziecka i Politechnikę Gdańską, dostępna w sklepie Google Play. Umożliwia tworzenie wizualnych planów dnia dla dzieci, co pomaga im przewidzieć, co się wydarzy, i zmniejsza poziom lęku związany z niepewnością.

Kiedy powinienem szukać profesjonalnej pomocy?
Warto szukać wsparcia specjalisty, gdy lęk utrudnia codzienne czynności (mycie, ubieranie, wychodzenie z domu), gdy rodzina nie może prowadzić normalnego życia społecznego, gdy dziecko zaczyna coraz bardziej unikać świata, lub gdy pojawiają się nasilone objawy fizyczne (przyspieszony puls, drżenie, duszności). W takich przypadkach zmiany w codziennej rutynie mogą nie wystarczyć.